Kun je een nieuwe taal maken?

Over kunsttalen

Over de auteur

Marc van Oostendorp (1967) is onderzoeker aan het Meertens Instituut en hoogleraar aan de Universiteit Leiden. Verder schrijft hij boeken […]
Lees verder

Stel, je vindt de bestaande talen ongeschikt. Ze zijn te moeilijk om te leren, of je kunt er je gedachten niet nauwkeurig in uitdrukken. Ze horen bij een te specifieke groep om ze te kunnen gebruiken als een internationaal communicatiemiddel, of ze klinken te lelijk. Kun je dan een nieuwe taal maken? Duizenden mensen hebben het geprobeerd. Maar taalkundigen aarzelen.

Door Marc van Oostendorp.

Veel kinderen bedenken hun eigen taaltje: een geheime code die ze alleen met hun broertje of zusje spreken, of de taal van een fantasieland. Meestal blijft het in die kindertalen bij een paar woorden die anders zijn dan in de ‘gewone’ taal die de kinderen spreken. Er is geen sprake van een complete taal.

Soms gaan mensen verder en proberen ze wél een volledig nieuwe taal te maken. Wat is daarvoor nodig? Allereerst natuurlijk een woordenschat, maar ook een grammatica die preciseert hoe je van losse woorden zinnen maakt, en een klankleer die vertelt hoe de woorden en de zinnen worden uitgesproken. Sommige taalmakers gaan nog een stap verder en bedenken ook de cultuur waarin de taal gesproken wordt.

De drie verschillende redenen om nieuwe talen te maken, hangen samen met evenzoveel visies op de voornaamste functie van taal: is taal een instrument om te denken, om boodschappen naar andere mensen over te brengen, of om mee te spelen? Alle drie die functies worden ook door taalkundigen onderscheiden, al is er geen overeenstemming over de vraag welk van die drie voor de mens de belangrijkste zou zijn.

Ondubbelzinnige formules

De eerste reden was populair in de tijd van de Verlichting. De Duitse denker Gottfried Wilhelm von Leibniz (1646-1716) wilde een taal creëren waarin filosofen beter konden discussiëren. Leibniz beschouwde taal vooral als een instrument voor het denken. Een probleem van bestaande talen was volgens hem dat je er zo gemakkelijk onwaarheden in kunt zeggen, en dat leugens niet anders klinken dan ware beweringen. Hij probeerde een taal te maken die net zo eenduidig is als een wiskundige formule. Dubbelzinnigheden uit de omgangstaal moesten worden verwijderd. Bovendien vond hij dat er een een-op eenrelatie moest zijn tussen de betekenis en de vorm van een woord. In zijn taal zouden de woorden voor uur, dag en maand ook qua klank op elkaar moeten lijken.

Inmiddels is de gedachte van Leibniz achterhaald. Je kunt mensen niet zo gemakkelijk laten praten in wiskundige formules, behalve als het over heel gespecialiseerde (natuurwetenschappelijke) onderwerpen gaat. Het bleef bij ideeën. Niemand heeft Leibniz’ ingewikkelde taal ooit gebruikt, ook hijzelf niet. Wel zijn uit zijn pogingen de taal van de logica en verschillende computertalen voortgekomen. Bovendien weten we nu dat een menselijk bruikbare taal ook andere eisen stelt, zoals aan de zinsbouw en de uitspreekbaarheid.

Wereldtaal

De tweede reden om een taal te ontwerpen is om het internationale verkeer te vergemakkelijken. Sommige mensen geloven dat het Engels en het Chinees niet geschikt zijn om als internationale taal te dienen, omdat dat oneerlijk zou zijn. Moedertaalsprekers van die talen zijn in internationale discussies dan altijd in het voordeel. Een oplossing voor dat probleem is: een nieuwe taal ontwerpen die iedereen als vreemde taal moet leren. Het bekendste voorbeeld van zo’n internationale taal is het Esperanto, dat in de negentiende eeuw ontworpen werd door de oogarts Lejzer Zamenhof (1859-1917) uit Polen.

Voor Zamenhof diende taal vooral om gedachten over te dragen van het ene hoofd naar het andere. Als je dat denkt, is het vreselijk onhandig dat er verschillende talen bestaan op de wereld: als de ene mens Duits praat en de andere Portugees kom je niet zo eenvoudig tot een vlot verlopend gesprek. De ideale taal voor communicatie voldoet aan heel andere eisen dan de ideale taal voor het denken. Hij hoeft niet per se ondubbelzinnig te zijn, en je mag er ook best in kunnen liegen, maar hij moet vooral voor iedereen die dat wil zo gemakkelijk mogelijk te leren te zijn. Zamenhof probeerde dat te bewerkstelligen door onregelmatigheden zo veel mogelijk uit te bannen. In veel talen zit het werkwoord zijn vol vreemde vormen: I am, you are, he is; je suis, tu es, nous sommes, enzovoort. In Zamenhofs Esperanto waren alle vormen hetzelfde: mi estas (ik ben), vi estas (jij bent), li estas (hij is).

Het Esperanto is nooit het succes geworden waar Zamenhof op had gehoopt. Toch had hij wel een goed spoor te pakken. Een sterk punt in het Esperanto zijn de vereenvoudigingen die hij voorstelde. Uit modern onderzoek blijkt dat het leren van een vreemde taal voor volwassenen inderdaad gemakkelijker wordt naarmate het systeem van vervoegingen en verbuigingen simpeler is. Hoe meer een taal gebruikt wordt door ‘vreemdelingen’, des te sterker zal die taal neigen naar vereenvoudiging. Meerdere vreemde volkeren zijn Engeland binnengevallen, zoals de Romeinen, Fransen en Noormannen. De Engelse werkwoordsvervoeging is dan ook betrekkelijk eenvoudig: I walk, you walk, we walk.

Zamenhof had de juiste intuïtie waar het ging om eenvoud. Vermoedelijk is het om praktische redenen niets geworden met het Esperanto. Een taal moet je leren, hoe eenvoudig die ook is. Maar wie wil er investeren in het leren van een taal die bijna niemand spreekt?

Avatar

De populairste bron van taalcreatie in de afgelopen tientallen jaren lijkt vooral: amusement. Makers van sciencefictionfilms zoals Star Trek en Avatar hebben speciale medewerkers aangetrokken – meestal met een diploma in de taalwetenschap – om een bijzondere taal te maken voor de volkeren in hun fictieve wereld. Die talen hoeven natuurlijk niet logisch te zijn opgebouwd of makkelijk leerbaar te zijn. Ze moeten vooral buitenaards en interessant klinken en tegelijkertijd toch ook de indruk wekken van een echte taal. Als de films populair worden, zoals bij Star Trek en Avatar gebeurd is, komen er vanzelf fans die alles op alles zetten om die taal ook te leren.

De maker van Na’vi, de taal uit Avatar, is een Amerikaanse hoogleraar communicatie, Paul Frommer, die een weblog heeft waarop hij samen met fans zijn taal verder uitwerkt. Het plezier in taal en in spelen met taal dat uit dat soort weblogs blijkt, zou best eens een belangrijke functie van taal kunnen weerspiegelen: laten zien hoe creatief je bent. Op het eerste gezicht lijkt het maken van een eigen taal een spel voor kinderen en zonderlingen. Het is ook zeker waar dat kunsttalen, geheel bedachte talen, in geen enkele cultuur een prominente plaats hebben weten te veroveren. Tegelijkertijd kun je uit dat rare spel van alles leren over die geheimzinnige en veelzijdige eigenschap van het beestje mens: zijn taal.

Lees meer

Een prachtig boek over kunstmatige talen en de mensen die zulke talen maken en leren is In the land of invented languages (2010) van de Amerikaanse taalkundige Akira Okrent.

Lees verder op Kennislink:


Reacties

18 reacties op ‘Kun je een nieuwe taal maken?’

  • martin bot op 15 november 2012 om 09:52 Beantwoorden

    interessant

  • B. Verhips op 11 december 2012 om 10:30 Beantwoorden

    Ik wou even kwijt dat de komma in zin 1 van alinea 3 overbodig is.

    • redactie taalcanon op 11 december 2012 om 10:39 Beantwoorden

      Gecorrigeerd, met vriendelijke dank. De redactie

  • Maarten op 26 augustus 2013 om 09:24 Beantwoorden

    ik ben 13, ik leer latijn, frans, duits, engels en maleis, ik maak ook al mijn eigen taal gebaseerd op het latijn, 3 vrienden van me kunnen het al spreken, lachen!!!

  • Maarten op 26 augustus 2013 om 09:27 Beantwoorden

    ww ‘zijn':

    y son
    ti son
    el/ella son
    nos son
    vos son
    elles/ellas son

  • Favoreel Pieter op 25 juni 2014 om 18:22 Beantwoorden

    ᴍyρ cyɴδρε
    þyρ cyɴδρε
    cyρ(ó/a) cyɴδρε
    ɴyρ cyɴδρε
    vyρ cyɴδρε
    ɭyρ cyɴδρε

  • Koen op 22 september 2014 om 11:55 Beantwoorden

    Geen verwijzing naar het Sindarijn en Quenya van Tolkien? Valt me tegen.

  • Joshua op 20 oktober 2014 om 17:21 Beantwoorden

    dit is een beetje van mijn taal waarmee ik bezig ben:

    ik ben = ish òto
    hij is = ash òto
    jij bent = osh òto
    wij zijn = dish òto
    zij zijn = moesh òto
    jullie zijn – vash òto

  • José op 8 juni 2015 om 17:40 Beantwoorden

    Dit is waar ik mee bezig ben :

    Zijn = Esse

    eso
    esi
    esoi/esai
    esid
    noses
    foses
    esos/esas

  • Joost op 26 september 2015 om 14:56 Beantwoorden

    Ik heb ook een eigen taal, en dit is het werkwoord ‘tosha’, zijn.
    TOSHA
    Ik ben= Mio toshai
    Jij bent= Tu toshai
    Hij is= Amo toshai
    Zij is= Ana toshai
    Hij/Zij (onzijdig) is= Aneko toshai
    Het is= Kan toshai
    Wij zijn= Iwachi toshai
    Jullie zijn= Tuchi toshai
    Zij zijn= Anechi toshai
    Zij (m) zijn= Mochi toshai
    Zij (v) zijn= Nachi toshai

  • Joost op 26 september 2015 om 15:00 Beantwoorden

    Ik schrijf fantasy-boeken, waarin ik ook veel verschillende talen heb. Ook ben ik bezig met een andere taal. Dit is het werkwoord ‘tosha’, zijn.
    TOSHA
    Ik ben= Mio toshai
    Jij bent= Tu toshai
    Hij is= Amo toshai
    Zij is= Ana toshai
    Hij/Zij (onzijdig) is= Aneko toshai
    Het is= Kan toshai
    Wij zijn= Iwachi toshai
    Jullie zijn= Tuchi toshai
    Zij zijn= Anechi toshai
    Zij (m) zijn= Mochi toshai
    Zij (v) zijn= Nachi toshai

  • max op 11 januari 2016 om 14:52 Beantwoorden

    nederlandsen(regelmatig ww)
    ik nederlands
    jij nederlandst
    hij/zij/het nederlandst
    wij nederlandsen
    jullie nederlandsen
    u nederlandst

    wij hebben genederlandst

  • Frans op 21 maart 2016 om 17:47 Beantwoorden

    Dit is mijn taal waar ik mee bezig ben

    WW ‘zijn’

    Olita

    Pli olili (ik ben)
    Lis olilis (jij bent)
    Use olise (hij is)
    Muse olise (hij is)
    Vekso olita (jullie zijn)
    Mekso olita (wij zijn)

    Zulke ww’s kun je vervoegen met de laatste twee letters van het persoonlijk vnw. (behalve bij Mekso en Vekso)
    Zo is het makkelijk te onthouden, want het rijmt.

  • denkvrijer op 24 april 2016 om 13:32 Beantwoorden

    Gegroet,
    Leuk dat mensen zich met zulke zaken bezig houden. Zelf heb ik een tijdje geleden ook een soort Esperanto ontwikkeld. Maar i.p.v. een geheel nieuwe taal te maken, heb ik het Engels genomen en deze volledig gestript van allerlei complicaties en uitzondering. Het is een volledig fonetische en consistente taal geworden, eenduidig met één rigide structuur, zonder werkwoordsvormen e.d. De uitspraak is echter Engels gebleven. Om te voorkomen dat men de woorden toch weer aan de eigen fonetiek onderwerpt, heb ik wel een geheel nieuw alfabet van 14 letters moeten ontwikkelen: alle klinkers zijn anders en van de medeklinkers bijna de helft. De overige letters van ons Latijnse alfabet blijken overbodig. Binnenkort komt de taal, Moendieleng, weer op mijn site. Ik hoop dat jij het wil becommentariëren.
    Alvast bedankt voor de aandacht.

  • Stan op 17 mei 2016 om 21:11 Beantwoorden

    Ik heb het ook geprobeerd.

    Zijn: Sina

    Ie sina
    Da Sina
    Ta/Ma/Ce sina
    Wo sina

    Oftewel geen enkel werkwoord vervoegen om het een beetje makkelijk te houden
    Do Sina
    Sa sina

  • adolf op 31 mei 2016 om 10:57 Beantwoorden

    wij doen
    ik doe = on ira
    hij doet= baba iro
    wij doen= krute iren
    jullie doen= pruse iren
    jij doet= si iro

  • tyrchawar op 10 oktober 2016 om 15:09 Beantwoorden

    maar
    ww houden van
    ik hou van= “at b’bekka
    jij houdt van= “ek b’bekke
    hij houdt van= “aom b’bekkao
    zij houdt van= “euc b’bekkeu
    het houdt van= “ial b’bekkia
    wij houden van= “i’e’am b’bekkiea
    jullie houden van= “o’i’ec b’bekkoie
    notes c = sk
    ” = klik
    ‘ = apostrophe
    tweeklanken bv. ia i+j+a = pn.*iejaa
    *pn. = uitgesproken als


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Voor je verder gaat even bewijzen dat je mens bent.

Typ hiernaast de eerste drie letters van het alfabet


sluit